|
 |
 |
|
La Cësa di Ladins |
|
| |
| |
N pue de Storia dla Cësa di Ladins
de Alex Moroder de Rusina |
| |
|
| |
Da cuntè fossl truep sun chël che ie unit dut fat te chësta cësa, ma posse bën di che l ie unì fat truep per la cultura y rujeneda ladina. L ie unì dant de uni sort de cosses, de beles y manco beles, ma chël che ie unì fat ie for stat per l bën de nosta cultura y rujeneda ladina. Ie cun mi età me ei bën truepa robes desmincià, perchël scusëme sce lasce ora velch o dije velch de fauz. |
| |
|
| |
Da canche ie unida fundeda la U.LG.l ann 1945, ei ie for fat pea, ajache l prinzip de chësta Lia fova nce mi ideal. L ann 1974 canche son jit n pension me ei tëut sëura de fé l'aministrazion dla U.L.G. y da ntlëuta mpo me ei for dat ju cun legrëza a chësc lëur fina ncueicundi. Ie rate che ei passà plu ëures te chësta cësa che via l Rusina, y fin che son bon ulerei lauré inant. Sën ulëssi ve cunté n pue de storia sun chësta Cësa di Ladins, almanco chël che son stat bon de me lecurdé. Dal 1945 messova l cunsëi dla U.L.G. fé si riunions tla ustaries y perchël l'intenzion dla U.L.G. de fé na cësa ie bele unida su dan i ani 50. L fin fova chël de pudëi fé plu cultura ladina y danter l'auter manifestazions, cunferënzes, cungresc, dis de leteratura ladina, seminares, teatri y sanbën de pudëi mëter su n Museum de Gherdëina, na bibliotech ladina, la sënta per la U.L.G. y la U.G.L.D. y nsci inant. De mei dl 1951 à la Union di Ladins cumprà dala surans Maria y Malia da Brida l terac (grunt) al priesc de 5.000.000.--de lires. I scioldi per cumprè l grunt ie unii mprestei da Anda Lina y si uem bera Giuani de Petlin, zënza raté i fic. La cundizions fona chëles de paië ju chësta soma te 10 ani, che fossa stat de 500.000,-- a l ann. Chësc debit ie pona unì paià ju cun cuntribuc dla Region, dala Presidënza dl Cunsëi di Ministri y dala U.G.L.D. Ntant a la Union di Ladins de Gherdëina, zënza avëi n scioldo te cassa, scumencià la costruzion dla Cësa. Tlo ulëssi junté che cater uemes dl cunsëi dla U.LG. ova fat uni un sun si plëina respunsabiltà n debit pra la Cassa de Sparani. Chisc uemes tan da curasc fova Franz Prugger, Vinzenz Aldosser, Heirich Moroder de Doss y Bruno Moroder. Ai 6 de lugio 1952 iel unì metù l prim sas dla cësa, for cunfidan dla mpermetudes dla Region y dla Presidënza dl Cunsëi di Ministri. Chësta mpermetudes ie nce unides mantenides. Ai prim de agost dl 1954 ie pona cun na bela gran festa, unì festejà la giaurida dla Cësa di Ladins. La Regiona à dat n cuntribut de 15 milion y la Presidënza dl Cunsëi di Ministri 18 milions. Ora de chël nes à judà l Chemun de Urtijëi cun 60 metri cubich de leniam y l presidënt da ntlëuta , bera Giuani de Petlin cun na dunfierta de na million de lires. L ie unìt mandà dlonch ora lëtres (te sies rujenedes) prian de n cuntribut per pudëi realisé la costruzion dla Cësa di Ladins. Sanbën che l resultat ie stat plutosc megher, tant che n ne à nia trat ite per la spëises dla stampa. |
|
|
| |
|
| |
| La Cësa di Ladins ie unida a custé |
L. 48.271.653,-- |
| L terac (grunt) |
L. 5.000.000,-- |
|
|
| Ndut |
L. 53.271.653,-- |
| |
|
Chësta spëises ie unides finanziedes cun cuntribuc: |
|
| Dla Presidënza dl Cunsëi di Ministri |
L. 18.000.000,-- |
| Dla Region |
L. 15.000.000,-- |
| Da bera Giuani de petlin |
L. 1.000.000,-- |
| Dala U.G.L.D. de Bulsan |
L. 200.000,-- |
| Dal Chemun de Urtijëi |
L. 100.000,-- |
|
|
| Ndut |
L. 34.300.000,-- |
| |
|
| L restova da paië |
L. 13.971.653,-- |
| La Cësa di Ladins à custà de ndut |
L. 48.271.653,-- |
|
| |
|
| |
|
La defrënza ie unida paieda ju n puech al iede cun d'autri cuntribuc da pert dla Region, dal Cunsëi di Ministri y ënghe da privac. Per ntant à la U.L.G. messù mpresté su pra la Cassa de Sparani 9 milions al 7,5% da paië ju te 5 ani. L rest di debic ans pedù paië jù cun i cuntribuc anuei de 3 milions da pert dl Cunsëi de Ministri y cun l fité via la gran sala per l chino. Permò l ann 1959 iesun stac boni de paië ju i debic dla cësa. I cuntribuc dala Provinzia de Bulsan ons permò scumencià a giapé do l ann 1972, canche l ie unì metuda su la Consulta Culturela Ladina. Sce n à pedù fabriché y realisé chësta cësa de cultura ladina, pona pon bën di che l majer merit ti va a bera Franz Prugger che se à cruzià belau de dut cant, ël à scrit n grumon de lëtres a l'autoriteies stateles, a la Region y Provinzia. L ie nce jit a rujené persunalmënter cun l'autorizeies, Tan de tëmp che ël à dat ca per chësc fin ne pudons nianca s'l maginé. Nëus ladins ti son veramënter de gra y recunescënc. N gran merit ti va zënz'auter ënghe ai cunselieres da ntlëuta che ti à for tení la scela y judà pea. Nia da desmincë ie l On. Alcide Berloffa che tres l'autoriteies dl stato nes al pedù judé truep, a d'ël ti va n gra y duta la recunescënza. |
L Museum de Gherdëina, la bibliotech y l radio ladin
La U.L.G. se ova tëut dant de fé n Museum y perchël ala metù su l ann 1958 n Cumité cun a cë Robert Moroder, che se cruziessa de abiné ca d'uni sort de roba da zacan da mëter ora tla trëi sales che fova n tlëuta a desposizion per l Museum. Ai set d'agost dl 1960 iel pona unit fat la festa per la giaurida dl Museum de Gherdëina. Nce chësc a custa truep scioldi, ma n muëssa bën di che truepa jënt, ënghe da oradeca à judà pea scincan roba, mprestan pec de gran valor y dajan dunfiertes. Nce sce l ne fova nia saurì abiné ca roba, iela me mpo jita y chësc dantaldut per merit dl presidënt Robert Moroder y si cunsëi che ne à schivà no bries, no fadies per ruvé a chësc fin. Cun l tëmp fova la lerch dl Museum deventeda massa pitla y la bibliotech ne ova ënghedeno si lerch, sun chësta iel unì pensà de ngrandi la Cësa. Cun gran cruzi y lëur dl presidënt dla U.L.G.da ntlëuta Gilo Prugger y si cunsëi an pedù ai 26.de merz dl 1972 festejé la giaurida di locai nueves per l Museum, per la Bibliotech y nce n local per la trasmiscions ladines.Chësta spëises ie unides curides cun n cuntribut de 19 milions da per dl Cunëi di Ministri, dal Cumissariat dl Guviern, dala Provinzia de Bulsan y dal Chemun de Urtijëi. De jené dl 1972 ova l diretëur dla scoles, Silvester Erlacher dat ju la zaita ladina « Nosc Ladins » y de nuvëmber dl medemo ann ova la U.G.L.D.sëurantëut la plata ladina cun l inuem "La Usc di Ladins". Per mëter a ji chësta plata ladina se tulova sëura for doi cunselieres dla U.L.G. Per l local univa adurvà la bibliotech. Ntlëuta fova la zaita scialdi plu scëmpla y cun puecia plates, la univa ora un n iede al mëns, plu tert doi iedesc al mëns y nsci inant. Sambën che la plata univa mëtuda adum dut a man. Truep autri lëures ie unic fat te chësta cësa, danter l'auter la restruturazion dl palch y dla cabines dl teater che à custà 8 milions y nsci inant, dut chësc sot ala presidënza de Vinzenz Peristi. L ann 1981 sot la presidënza de Guido Insam iel unì dat su al Arch. Georg Schmalzl de fé n proiet de ngrandimënt dla Cësa di Ladins. Ngrandì de un n partimënt per l Museum, fé ora n cuatier per l verdian, n local per la trasmiscions ladines, magazins y archives. L ann 1985 an pona pedù scumencé cun i lëures. Ntlëuta fova ambolt Pepi Sanoner da Mauriz che nes à judà veramënter scialdi per giapé l finanziamënt dala Provinzia de Bulsan y dala chemunanza dl raion "Salten - Scilier ".
Danter la U.L.G. y l Chemun de Urtijëi iel unì fat na cunvenzion, ulache l Chemun segurova si aiut finanziel y chël dla Provinzia. Chësta cunvenzion ie unida fata zënza che la Chemun y la Provinzia se damandëssa vel condizion. Chësta cunvenzion fova mo unida sotscrita dal presidënt Guido Insam che purtruep ne à plu nia udù la cësa fineda. Tl proiet dla cësa ne fova nia udù danora n lift. Ntlëuta fajova pert al Cumité de frabica, Tlo ti sons de gra a Edmund Dellago che nes ova dit che n lift iel debujen y ël deberieda cun Bruno da Passua iesi jic pra i privac a damandé scioldi per la cësa di ladins. Cun chëi scioldi an pona pedù fé nce l lift. Ai 15 de juni 1986 iel unit fat na gran festa per la giaurida y ngrandimënt dla Cësa di Ladins. L ngrandimënt dla cësa à custà 596.688,506,--, chësta spëisa ie unida curida n fin a l'ultima lira, dala Provinzia y dala Cumenanza dl raion Salten-Schlern. Ei for abù legrëza a me de ju per la cultura y rujeneda ladina y fin che son bon cialerei de lauré inant per chësc ideal. |
|
| |
|
La mpurtanza dla Cësa di Ladins
de Egon Vinatzer (Presidënt dla Union di Ladins de Gherdëina)
La Cësa di Ladins a Urtijëi à cumplì ai prim d'agost dl 2004 mez secul de vita. L ie saurì da se n maginé la truepa storia, i truep lecorc cun d'uni sort de emozions positives, ma nce la truepa persones che à laurà de ulentariat o che ie nce mé passedes tres un o l auter salamënt dla Cësa. Da auzé ora iel nce la gran cumpëida de ativiteies cultureles de uni viers y la manifestazions populeres desferëntes che ie unides metudes a jì sot a chësc tët. Povester ne sà nia duc che propi la Cësa di Ladins ie istituzionalmënter danter la sëntes plu vedles y mpurtantes per la cultura de nosta valeda y de duta la Ladinia. L tleca pensè al Museum de Gherdëina, ala Bibliotech ladina, ala sënta redaziunela dla Usc di Ladins y dla Union Generela di Ladins dla Dolomites y sambën dla Union di Ladins de Gherdëina. Ma ne desmincion nia che te chësta Cësa fòvel zacan nce l studio radiofonich dla RAI Ladina ulache bera Alex Moroder Rusina y bera Bruno Moroder de Fefa tulova su y taiova adum si trasmiscions. Ulache zacan fòvel n chino fej la Lia de Teater de Urtijëi mo al didancuei la majera pert di teatri.
Do cincant'ani de bon servisc ie ntant la Cësa inò massa pitla y da derturé su, speron che la persunaliteies politiches y l'aministrazions publiches cumpetëntes nes jude inant per ngrandì, miuré y ressané la frabica, a na maniera che n possa inò lauré inant te na miëura cualità, nce cun na majera lerch. Ulësse rengrazië y uneré i fundadëures dla U.L.G y dla Cësa di Ladins y sambën duc chiche à daniëura sustenì y cunlaurà per l bën de nosta lia, cultura, identità y rujeneda ladina. |
|
|
| |
|
| |
|
| |
50 ani Cësa di Ladins
de Robert Moroder
( Presidënt dl Museum de Gherdëina) |
| |
|
| |
La prima dumanda che me vën, ie chëla "Co ëssa pa la cultura ladina de Gherdëina do la segonda gran viera pudù se slargë ora zënza la Cësa di Ladins?" La fertuna à ulù che Urtijëi ebe abù persones, che cun gran mpëni, ududa longia y sentimënt per la ladinità retica y tiroleja arpeda da nosc antenac, ebe abù l curagio y la iniziativa de istituì a Urtijëi n zënter per l svilup de nosta bela tradizions ladines. Tres l'artenienza de puec, danter chisc l Cav. Franz Prugger, Giuani Stuflesser de Petlin, Heinrich Moroder de Doss y de autri che se à cruzià per i finanziamënc per cumpré la puscion y paië la cësa, po' zënzauter duta la jënt de Gherdëina vester cuntënta che nsci nce l Museum ebe pudù unì realisà y unì giaurì l ann 1960. L fova n chël tëmp bën l prim museum tla valedes ladines. L ie mi duvier lecurdé tlo cun gran stima la truepa personenes che à judà cun si sentimënt y idealism a mantenì y svilupé l'arpejon culturela de nosta Gherdëina. Ulësse perchël auzé ora te gran linies la richëzes che l Museum de Gherdëina à da mustré su, sibe coche patrimone nstës o per vester pec de gran valor mprestei a tëmp: la bela gran culezion de chiena y scultura de bera Giuani Senoner da Vastlé cun ntëur 1500 pec, coche documentà te si catalogh dl 1942 "Alte Grödner Schnitzereien"; la gran culezion de minerai y fossii de bera Heinrich Moroder de Doss y la culezion de minerai duneda da Emil Mahlknecht coche nce na partida de fossii dunei da Peter Demetz da Fëur. |
| |
| |
|
|
Unica ie la culezion di reperc archeologics de Col de Flam dla familia Purger-Comploj giateda su tl ann 1848 y arichida cun reperc giatei su dala grupa dl Museum dal ann 1970 insù, danter chisc F. Prinoth, J. Moroder, l dut. Reimo Lunz y l prof. Alberto Broglio. Dl patrimone artistich fej nce pert l bel Drap dla Pascion y la scultures urigineles di scultëures Vinazer ora dla dlieja da Sacun, la culezion de bën 120 scultures de bera Albino Pitscheider de Menza dunedes da si mutans anda Rosa, Paula y Annele; ntëur 30 pitures y desënies de bera Sepl Moroder da Jumbierch y i mandli ziplei cun i vedli guanc dala troht; l gran relief, la cripl-autere y 30 modiei uriginei de Luis Insam Tavella, chist'ultimi dunei dal Ing. Ernst Rifesser; l Crist de Sëurasass y la cripl de Vinzenz Peristi; l Crist de Val dl 16ejem sec. y la figura monumentela dla S. Filomena de Dominik Mahlknecht; la culezion de ntëur 500 pec de chiena di ani 1920-1980 dla firma Sevi duneda da Adolf Senoner daVastlé y la culezion de scultures y pitures de Leo Crepaz da Maidl duneda dal'artist. Tla sezion naturalistica à l museum mo da mustré su duta la pert che reprejentea la flora y fauna de nosc raion cun si rehl blanch, na culezion de pavëi y n herbarium alpin. Singuler ie l schelet dl gran pësc Itiosauro giatà tla vëtes de Fedom sun Secëda da Hansi Comploj y Meinrad Strobl. Nia per ultima iel da auzé ora la culezion de passa 300 pec danter cosses persuneles y arpejon artistica de Luis Trenker sëurandata dala families de Ferdinand, Florian, Josef y Barbara Trenker. Truepa autra roba fossel mo da cunté su, che ie unida duneda y che fej pert dla strambaria de reperc y operes d'ert che n possa amiré tl Museum de Gherdëina, se udan ora uni iede velch de nuef.
Dut chësc ie l gran valor storich, culturel y scientifich che la Cësa di Ladins cun si Museum de Gherdëina à ncueicundi da mustré su dò 50 ani de lëur.
Da chësc vëighun che l ie de gran debujën de pudëi jaté na majera lerch per l Museum, per pudëi prejenté la gran arpejon artistica y culturela cun chëla cualità che la se merita.
|
|
| |
|
| |
Per finé via ulëssi tlo rengrazië duc i cumëmbri di cumiteies dl Museum y duc i presidënc dla Union di Ladins de Gherdëina che à judà a fé crëscer l «Museum de Gherdëina» te chisc 50 ani de atività al bën dla valeda. Sentì gra ulëssi leprò a duta chëla persones che cun si savëi a judà a scrì i libri che l Museum à dat ora y a duc chëi che à dunà n bel pez d'ert y auter zënza desmincé la aministrazions cumeneles y provinzieles per l aiut finanziel. Sotrissé te chësta ucajion ulëssi mo la bona cunlaurazion bele dal scumenciamënt incà ti ani 1957 danter la Union di Ladins de Gherdëina, lia culturela apartitica, y l cumité dl Museum de Gherdëina, na cossa de gran mpurtanza che me mbincie che la se svilupe inant tl dauni. |
| |
|
|
|
06 lugio 1952
Inaugurazion y benediscion
dl prim sas
|
01 agost 1954
Inaugurazion dla
Cësa di Ladins |
01 agost 1960
Giaurida dl Museum
de Gherdëina
|
| |
|
|
|
|
|
26 merz 1972
Ngrandimënt dla Cësa per dé plù lerch
ala bibliotech y al Museum
|
15 juni 1986
Ultimo ngrandimënt dla
Cësa di Ladins
|
2004
Festa di 50 ani dla Cësa
|
| |
|
|
Operes d'ert dan la Cësa di Ladins
|
|
|
| "Figura senteda"- Scultura tl miermul de Laas zipleda da Anselmo Obletter . (Dunazion dl artist al Museum de Gherdëina ann 1994). (Autëza 65 cm.) |
Blason dla U.L.G. depënt l ann 1985 sul parëi dla Cësa di Ladins a Urtijëi dal depenjadëur Albert Demetz dala Rives (+) de S.Cristina n'ucajion dla ngrandida dla Cësa. |
Gran droch de porfir che fova tla stala da Mauriz a Urtijëi, 1868. Dunà al Museum de Gherdëina da bera Sepl Sanoner sen. da Mauriz l ann 1960. Sun la seva ie l relief de San Ivuere a ciaval fat da Luis Piazza (1908-1977). (La copia de bront ie unì dunà dal artist al Museum, l originel ie laurà tl sas de bellerophon). |
|
|
|
|
|
|
| Pestin a doi moles per stlufé i graniei de orde. La scultura sun l pustamënt ie dl Prof. Raimund Mureda (Urtijëi 1908-1985) y reprejentea n pitl muliné che jeta ora i graniei de orde, che univa pona adurvëi per fé la panicia. (Dunazion dl artist al Museum). L droch cun la doi moles ie unit dunà al Museum de Gherdëina da bera Casper Kasslatter l ann 1960. |
"Madona cun Bambin". Scultura de Eduard Moroder de Mureda (* Urtijëi 1929), zipleda tl lën de zirm l ann 1990. (Autëza 1,05 m) |
"La Gana" (Autëza 2,30 m). Opera zipleda l ann 1995 tl lën de leresc, da Filip Moroder de Doss (*Urtijëi 1966). |
|
|
|
|
|
|
| Pultret de bera Luis Trenker fat l ann 1984 da David Moroder (1931-1997). | Pestin da pilons. Droch de porphyr cun cinch posces per stlufé i graniei de orde, unit a lum daujin ala dlieja de S. Antone a Urtijëi. L pudëssa vester dl 16. secul.
|
" La Piedia" Na piedia zipleda ora da trëi cubeti dal artist Gregor Prugger de Urtijëi l ann 1995 n ucajion dla mostra "Mpede n cubeto", metuda a ji da na grupa de artis c y scritëures de Gherdëina n cunlaurazion cun la U.L.G. |
|
|
|
|
|
|
La scrita sun la Cësa di Ladins dla terza strofa dla ciantia Gherdëina, Gherdëina de bera Leo Runggaldier da Furdenan. La strofa ie unida scrita sun cësa l ann 1972 canche la Cësa ie unida ngrandida per dé lerch ala bibliotech y al Museum. |
|
|
|
|
|
|
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
